Pieniądz fiducjarny – co to jest i jak działa?

Pieniądz fiducjarny to waluta, która nie ma pokrycia w złocie ani innych dobrach materialnych – jej wartość opiera się na zaufaniu do emitenta, najczęściej banku centralnego. To właśnie ten rodzaj pieniądza, którym najczęściej posługujesz się na co dzień. W dalszej części artykułu wyjaśniamy, jak działa, skąd pochodzi i czym różni się od kryptowalut.

Czym jest pieniądz fiducjarny?

Termin ten pochodzi od łacińskiego słowa fides, które oznacza wiarę lub zaufanie. Już samo nazewnictwo podpowiada, że podstawą działania tej waluty nie jest surowiec, lecz przekonanie uczestników rynku o jej wartości. W oficjalnych definicjach, m.in. stosowanych przez NBP, podkreśla się, że fiducjarny środek płatniczy nie ma oparcia w dobrach materialnych, takich jak kruszce. Pojęcie fiducjarności wprowadził Richard Seaford, określając dodatkową wartość pieniądza przekraczającą wartość kruszcu, z którego została wykonana moneta.

Jest on natomiast ustanawiany jako legalny środek płatniczy na mocy decyzji władzy państwowej. To państwo wprowadza monopol na posługiwanie się daną walutą, a instytucje publiczne generują na nią popyt, choćby przez obowiązek regulowania podatków wyłącznie w tym pieniądzu. W efekcie banknot ma wartość nie dlatego, że zawiera cenny materiał, ale dlatego, że system prawny i gospodarczy stale tę wartość podtrzymuje. Skala tego zjawiska jest ogromna – według Międzynarodowego Funduszu Walutowego światowe PKB w 2024 roku przekroczyło 110 bilionów dolarów, a gospodarka opiera się niemal wyłącznie na pieniądzu fiducjarnym.

Współczesne waluty fiducjarne nie mają pokrycia w kruszcu, a ich wartość opiera się wyłącznie na zaufaniu do emitenta i stabilności gospodarki.

Dlaczego pieniądz fiducjarny nie jest tym samym co banknot?

Częste utożsamianie tego rodzaju pieniądza z papierowym banknotem bywa mylące. Zdarzało się bowiem, że papierowe certyfikaty reprezentowały zdeponowane w skarbcu kruszce i uprawniały do ich pobrania. Z kolei pieniądz fiducjarny może występować również jako bilon bity z metali nieszlachetnych, a nawet jako zapis elektroniczny w systemie bankowym.

Jak działa waluta fiducjarna?

Działanie współczesnych walut fiat opiera się na połączeniu monopolu państwa i polityki pieniężnej prowadzonej przez banki centralne. Instytucje te decydują, ile środka płatniczego trafia do gospodarki, a głównym narzędziem regulowania ilości pieniądza w obiegu jest stopa procentowa kredytów udzielanych bankom komercyjnym. Zmiany tej stopy wpływają na koszt pożyczania, a tym samym na aktywność gospodarczą.

Popyt na walutę fiducjarną nie bierze się z jej cech fizycznych. Generują go przede wszystkim instytucje państwowe, ponieważ podatki, opłaty i inne należności publiczne można uiszczać wyłącznie w tym środku. Dodatkowo pracownicy sektora publicznego otrzymują wynagrodzenia w tej samej walucie, co wzmacnia jej obieg w całej gospodarce.

Jaka jest rola banków centralnych?

Banki centralne emitują pieniądz fiducjarny w ramach prowadzonej polityki monetarnej. Kontrolują jego podaż, a tym samym starają się utrzymać stabilność gospodarki rynkowej. W praktyce oznacza to, że decyzje o poziomie stóp procentowych, rezerwach obowiązkowych oraz operacjach otwartego rynku bezpośrednio przekładają się na to, jak dużo pieniądza znajduje się w rękach firm i gospodarstw domowych. Wskaźniki takie jak agregat M1 pokazują, ile pieniądza pozostaje w obiegu w najbardziej płynnych formach.

Jak pieniądz fiducjarny wiąże się z inflacją?

Zwiększanie podaży pieniądza bez pokrycia w dodatkowej produkcji dóbr może prowadzić do inflacji. W skrajnych przypadkach, gdy zaufanie do emitenta załamie się, dochodzi do hiperinflacji, jak w Zimbabwe. Przeciwnym zjawiskiem jest deflacja, która mogłaby się pojawić przy zbyt sztywnym powiązaniu waluty z ograniczonym zasobem kruszcu. Polityka pieniężna bywa też powiązana z długiem publicznym i deficytem budżetowym, jednak emisja pieniądza fiducjarnego nie jest tożsama z finansowaniem wydatków państwa.

Jak narodziła się waluta fiducjarna?

Historia pieniądza zaczyna się od barteru, czyli bezpośredniej wymiany towaru za towar. Z czasem niektóre dobra zaczęły pełnić rolę powszechnie akceptowanego płacidła. W różnych regionach były to muszle, szklane paciorki, sól, ziarna kakaowca, a także bydło czy wielbłądy. W strefach konfliktu funkcję tę przejmowały niekiedy broń i amunicja.

Następnie pojawił się pieniądz towarowy oparty na kruszcach szlachetnych, takich jak złoto, srebro i miedź. Monety miały wartość wynikającą z zawartości metalu. Problem polegał na tym, że transport dużych ilości ciężkich monet bywał kosztowny i ryzykowny. Władcy często psuli pieniądz, zmniejszając ilość kruszcu w monetach, co opisywane jest przez prawo Kopernika-Greshama: gorsza moneta wypiera z obiegu lepszą.

Kolejnym etapem był pieniądz zabezpieczony. Banki i instytucje finansowe emitowały papierowe certyfikaty lub banknoty, które uprawniały do odbioru określonej ilości kruszcu ze skarbca. W XIX wieku takie dokumenty zaczęły krążyć jak gotówka, a ich wartość nadal opierała się na zdeponowanym złocie lub srebrze. Pierwsze papierowe pieniądze pojawiły się w Chinach już w VII wieku naszej ery, a w Szwecji Johan Palmstruch wyemitował regularny pieniądz papierowy w 1661 roku za pośrednictwem Banku Sztokholmskiego. W XVII wieku emisję papierowego pieniądza prowadził też Bank Amsterdamu.

Przełom nastąpił po II wojnie światowej wraz z systemem z Bretton Woods. Dolar amerykański był wówczas wymienialny na złoto po stałym kursie 35 dolarów za uncję, a inne waluty powiązano z dolarem. W 1966 roku pokrycie dolara w kruszcu wynosiło już nieco ponad 20 procent. W 1971 roku prezydent Richard Nixon zawiesił wymienialność dolara na złoto, co przeszło do historii jako Nixon Shock. Od tego momentu świat przeszedł na system narodowych walut fiducjarnych.

Nixon Shock z 1971 roku zakończył wymienialność dolara na złoto i stał się początkiem globalnego systemu walut fiducjarnych.

Jakie rodzaje pieniądza wyróżnił Ludwig von Mises?

Austriacki ekonomista Ludwig von Mises podzielił pieniądz w wąskim znaczeniu na trzy główne rodzaje, a dodatkowo opisał substytuty pieniądza:

Mises dzielił też substytuty pieniądza na certyfikaty pieniężne i fiducjarne środki płatnicze. W pierwszym przypadku utrzymywano stuprocentową rezerwę w pieniądzu towarowym, natomiast w drugim pokrycie było częściowe lub żadne. Fiducjarne środki płatnicze obejmują niepokryte depozyty, banknoty oraz pieniądz zdawkowy w zakresie, w jakim jego wartość nominalna przewyższa wartość kruszcu.

Ekonomista zwracał uwagę, że zmiany ilości certyfikatów pieniężnych nie wpływają na podaż pieniądza. Natomiast emisja środków fiducjarnych sprawia, że fundusze pożyczkowe banków przewyższają ich środki własne i powierzone depozyty. W tym procesie upatrywał przyczyn ekspansji kredytowej.

Pieniądz fiducjarny a kryptowaluty – jakie są różnice?

Kryptowaluty, takie jak Bitcoin czy Ethereum, również bywają uznawane za pieniądz fiducjarny, ponieważ nie mają pokrycia w złocie ani w żadnym towarze. Różni je jednak sposób emisji. O ile tradycyjne waluty fiat kontrolują banki centralne, o tyle kryptowaluty działają w zdecentralizowanym systemie opartym na technologii blockchain.

Bitcoina wyróżnia ograniczona podaż ustalona na poziomie 21 milionów jednostek. To zabezpieczenie przed nadmierną emisją i hiperinflacją, ale jednocześnie rynek kryptowalut jest znacznie mniejszy i bardziej zmienny niż rynek walut fiducjarnych. W efekcie ceny potrafią gwałtownie rosnąć i spadać w krótkim czasie.

Czy kryptowaluty mogą zastąpić waluty fiat?

Kryptowaluty są coraz częściej akceptowane, ale nie pełnią jeszcze roli powszechnego środka płatniczego. Nie są też emitowane przez państwo, co w świetle tradycyjnych definicji odróżnia je od klasycznych walut fiducjarnych. Ich zaufanie budowane jest raczej na zabezpieczeniach algorytmicznych i nieodwracalności transakcji niż na gwarancjach instytucji publicznych.

Na czym polegają cyfrowe waluty banków centralnych?

Coraz więcej banków centralnych pracuje nad cyfrowymi walutami, które łączyłyby cechy pieniądza fiducjarnego i płatności elektronicznych. To rozwiązanie bywa określane skrótem CBDC. Taka forma pieniądza byłaby prawnym środkiem płatniczym emitowanym przez państwo, ale występowałaby wyłącznie w postaci cyfrowej i podlegała centralnemu rozliczaniu.