Historia pieniądza – od wymiany towarowej do kryptowalut

Pieniądz ma ponad 2800 lat, a jego droga wiodła od wymiany barterowej, przez płacidła i monety, aż po zapisy cyfrowe oraz kryptowaluty. W artykule znajdziesz dane o pierwszych mennicach, początkach banknotów i historii polskiej złotówki.

Pieniądz sam z siebie nie ma wartości – jego znaczenie wynika z funkcji, które pełni w gospodarce.

Co poprzedziło pojawienie się pieniądza?

Przejście z trybu koczowniczego na osiadły sprawiło, że ludzie zajęli się uprawą roli i hodowlą. Z czasem pojawiły się specjalizacje zawodowe, a potrzeba wymiany dóbr stała się codziennością. Najwcześniejszą formą porządkowania relacji gospodarczych była ekonomia darów, oparta na bezinteresownym przekazywaniu sobie zasobów. Ten najwcześniejszy typ rozliczeń bywa nazywany pieniądzem pierwotnym, bo za środki płatnicze służyły rośliny i zwierzęta hodowlane.

W miarę rozwoju osad i kontaktów handlowych upowszechnił się barter, czyli bezpośrednia wymiana towaru za towar. System ten znany jest już od VI tysiąclecia p.n.e., najpierw wśród plemion Mezopotamii, potem u Fenicjan, a następnie w Babilonie. Powstanie miast w Mezopotamii około 3000 roku p.n.e. umożliwiło też rozwój kredytu, a plony zdeponowane w spichlerzach świątynnych dokumentowano na glinianych tabliczkach.

Barter i jego wady

Żeby transakcja doszła do skutku, każda ze stron musiała posiadać dokładnie to, czego potrzebowała druga osoba. Dodatkowo towary trzeba było transportować i nie zawsze dawało się je podzielić bez utraty wartości. Warto wskazać kilka głównych trudności:

• konieczność znalezienia kontrahenta o dokładnie odwrotnej potrzebie,
• brak jednolitej miary wartości poszczególnych towarów,
• niepodzielność wielu dóbr, na przykład żywego zwierzęcia,
• szybkie psucie się części produktów i kłopoty z ich magazynowaniem.

Z tych powodów w różnych kulturach zaczęły funkcjonować dobra materialne nazywane pośrednikami wymiany. Były to między innymi skóry, sól, oliwa, zboże, minerały i kamienie. Każde z nich można było mnożyć, dzielić i przechowywać, chociaż nie wszystkie były równie trwałe.

Płacidła jako zapowiedź pieniądza

Kolejnym krokiem stały się płacidła, czyli wyroby o umownej wartości. W Europie przybierały formę kamiennych toporków, w Ameryce Środkowej ziaren kakaowca, a w Azji, Oceanii i Afryce muszli. Na ziemiach polskich funkcję płacideł pełniły sól, zboże, skóry zwierząt i bursztyny. Część z tych przedmiotów nie była jednak dostatecznie trwała, a część traciła wartość po podziale.

Metalowe siekierki i pręty okazały się bardziej praktycznym rozwiązaniem. To właśnie one poprzedziły bezpośrednio pieniądz kruszcowy, który przyjmował postać metalowych sztabek i bryłek. Trzeba je było jednak ważyć i dzielić przy każdej transakcji. Ta forma nazywana jest pieniądzem odliczanym i pokazywała, jak bardzo potrzebny okazał się ujednolicony środek płatniczy.

Jak powstały pierwsze monety i banknoty?

Duże sztaby srebra czy złota z czasem zaczęto rozdrabniać na mniejsze kawałki, które przybierały kształt kulek lub spłaszczonych krążków. W VII wieku p.n.e. pojawiła się też pramoneta – bryłka elektrum opatrzona stemplem złotnika z Efezu. Taki przedmiot miał potwierdzoną wagę i skład, co zdecydowanie ułatwiało ustalanie wartości. Badania archeologiczne odkryły również najstarszą znaną mennicę w historii.

Pierwsze monety w Lidii i Argolidzie

Za pierwsze właściwe monety uznaje się wyroby z Lidii, krainy leżącej na zachodnich wybrzeżach Azji Mniejszej, na terenie dzisiejszej Turcji. Powstały mniej więcej w VII wieku p.n.e. i były bite w elektrum, czyli naturalnym stopie złota i srebra. Lidyjski władca Krezus wykorzystywał je między innymi do ściągania podatków. Pierwsze statery, bo tak je nazywano, miały jednakową masę oraz nominały o wartości 0,5 i 0,25 statera. Na awersach monet lidyjskich z VII i VI wieku p.n.e. widniały wizerunki byka i lwa, a na rewersach kwadratowe wgłębienia po niedoskonałej technice bicia.

Niezależnie rozwój mennictwa postępował w Argolidzie na Peloponezie, na terenach państwa Fejdona. Tam powstały monety srebrne z wizerunkiem żółwia morskiego, które kształtem przypominały spłaszczoną baryłkę. Bogata w srebro wyspa Egina sprzyjała tamtejszej produkcji. Z czasem Fenicjanie i Grecy upowszechnili monety w całym basenie Morza Śródziemnego, a podobne rozwiązania pojawiły się również w Chinach i Indiach.

Innym znanym znaleziskiem jest moneta z czasów państwa karolińskiego, na której widnieje imię Fastrady, żony Karola Wielkiego. Rzymskie monety z Transylwanii, które w XVIII wieku uznawano za fałszywe, po nowszych badaniach okazały się oryginalne.

Kwity depozytowe i pierwsze banknoty

Osoby posiadające duże zasoby kruszcu nie chciały trzymać ich w domach, które były łatwym celem rabusiów. Majątek trafiał więc do skarbców świątynnych i złotników, którzy w zamian wystawiali kwity depozytowe. Dokument ten stał się najwcześniejszą formą pieniądza papierowego. Z czasem okaziciel kwitu mógł odebrać zdeponowaną ilość złota lub srebra, co sprawiło, że papierowe potwierdzenia zaczęły krążyć w handlu.

Pieniądz papierowy najwcześniej przyjął się w Chinach, gdzie w zależności od opracowania wskazuje się VIII lub X wiek n.e. W Europie banknoty upowszechniły się dopiero w XVII stuleciu, a pierwszą narodową emisję przeprowadziła Szwecja. W XVII–XVIII wieku dołączyły do niej Wielka Brytania, Francja, Dania i Norwegia. Papierowe środki płatnicze miały swoje zalety, takie jak niska cena produkcji i poręczność, ale też narażenie na inflację oraz podróbki. Trwałość banknotów waha się od 4,5 do 15 lat.

Pierwsze banki emisyjne

Gdy każdy bank mógł wypuszczać własne noty, na rynku pojawiał się chaos. Państwa zaczęły więc centralizować emisję i w ten sposób narodziły się banki centralne. Pierwszym bankiem emisyjnym został Sveriges Riksbank w 1668 roku, a drugim Bank of England w 1694 roku. Instytucje te uzyskały wyłączne prawo do emitowania pieniądza na swoim terytorium, co zwiększyło zaufanie do całego systemu bankowego.

Starożytny Rzym używał monet składających się w 95% ze złota, więc ich wartość można było dosłownie poczuć w dłoniach. W momencie upadku Cesarstwa Rzymskiego już tylko około 2% monet zawierało złoto. To pokazuje, jak mocno zmieniała się zawartość kruszcu w zależności od sytuacji gospodarczej imperium.

Jak zmieniały się bezgotówkowe formy pieniądza?

Wraz z rosnącym zaufaniem do banków rozwijał się pieniądz bezgotówkowy. Polegał on na przenoszeniu środków między rachunkami za pomocą zapisów księgowych, bez fizycznego przekazywania monet czy banknotów. Pojawiły się czek i przelew, które pozwalały uregulować płatność bez kontaktu z gotówką. Już Fenicjanie stosowali uwierzytelnione tabliczki do operacji finansowych, co bywa uznawane za prapoczątek płatności bezgotówkowych. W bankach pojawiły się rachunki na żądanie, z których gotówkę można wypłacić w każdej chwili, oraz rachunki terminowe, zamrażające środki na umówiony czas.

W latach 90. XX wieku upowszechnił się pieniądz elektroniczny oraz pieniądz bankowy, a w obiegu pojawiły się karty magnetyczne, które później zastąpiono kartami chipowymi. Zapis w pamięci komputera zaczął wystarczać do robienia zakupów w sklepach, na stacjach paliw i wypłacania gotówki w bankomatach. Ten proces to dematerializacja pieniądza, czyli sprowadzanie środków do danych przechowywanych na kontach. W tabeli porównano główne formy środka płatniczego.

W 2009 roku Satoshi Nakamoto stworzył bitcoina, pierwszą kryptowalutę. Opiera się ona na technologii blockchain, czyli sposobie przechowywania zapisów, które nie mogą być jednostronnie edytowane. W 2021 roku z kryptowalut korzystało ponad 100 milionów osób na świecie. Brak banku centralnego i anonimowość transakcji to cechy, które przyciągają zwolenników, choć nadal trwa dyskusja o regulacjach i bezpieczeństwie danych osobowych.

Kurs bitcoina zmienia się dynamicznie. Przykładowo 1 lipca 2022 roku jego wartość wynosiła 86 683,68 złotych. Na rynku funkcjonuje też dolar amerykański, którego banknot o nominale 1 dolara kosztuje w produkcji zaledwie 5,6 centa, a banknot 100-dolarowy 13,2 centa.

Jak wyglądała historia pieniądza w Polsce?

Rodzima historia pieniężna sięga okresu panowania Władysława Łokietka, gdy za przodka polskiego złotego uznano czerwonego złotego. W 1564 roku, w czasach Zygmunta II Augusta, do obiegu wszedł półkopek o wartości 30 groszy. Wiek XVII przyniósł tymfy i boratynki, co było związane z trudną sytuacją gospodarczą w okresie wojen i powstań.

W 1773 roku wprowadzono pierwszy polski papierowy pieniądz, choć część opracowań datuje pierwszą emisję na 1794 rok. Ludzie nie ufali papierowi, który miał reprezentować wartość kruszcu, dlatego szybko zniknął z obiegu. Rozbiory Polski doprowadziły do zniknięcia narodowej waluty. Powróciła ona dopiero w 1919 roku, rok po odzyskaniu niepodległości, chociaż przez kolejne 5 lat równolegle funkcjonowała marka polska. Złoty trafił do obiegu 29 kwietnia 1924 roku na mocy reformy pieniężnej.

W czasie II wojny światowej pod okupacją niemiecką doszło do wymiany banknotów. Nowe pieniądze nie zawierały symboli narodowych. Po klęsce Niemiec polska waluta powróciła, a 1 stycznia 1995 roku złotego (PLZ) zastąpił PLN, czyli polski nowy złoty. W 2026 roku polska złotówka jest zatem w obiegu od ponad 100 lat.

Jakie funkcje i cechy ma pieniądz?

Pieniądz sam w sobie nie ma wartości. To ludzie nadali mu znaczenie, akceptując go jako uniwersalny miernik wartości dóbr materialnych i usług. Jego istota wynika z zadań, które wykonuje w gospodarce.

Funkcje pieniądza

Ekonomia wyróżnia trzy podstawowe funkcje pieniądza. Po pierwsze jest on środkiem wymiany, czyli powszechnie przyjmowaną zapłatą za towary. Po drugie pełni rolę miernika wartości, pozwalając porównywać ceny różnych dóbr. Po trzecie umożliwia gromadzenie bogactwa, ponieważ można go przechowywać i odkładać na przyszłość. Te funkcje omawiał już Arystoteles w pierwszej księdze „Polityki”.

Charakterystyczne cechy środka płatniczego

Bez względu na to, czy środkiem płatniczym jest muszla, moneta, banknot czy zapis cyfrowy, liczy się kilka cech:

• uniwersalność, czyli akceptacja przez wszystkie strony transakcji,
• trwałość, która pozwala przechowywać pieniądz bez dużej utraty wartości,
• kompaktowość, ułatwiająca przenoszenie i transport,
• podzielność na mniejsze nominały,
• ograniczona podaż, dzięki której środek płatniczy nie traci gwałtownie wartości.

Nie bez znaczenia pozostaje też inflacja, czyli spadek siły nabywczej pieniądza. Niekontrolowany druk banknotów może nasilać ten proces. W czasach gwałtownego wzrostu cen ludzie nieraz wracali do bezpośredniej wymiany towarów – tak działo się w Stanach Zjednoczonych podczas wielkiego kryzysu lat 30. XX wieku, w ZSRR pod koniec lat 80. oraz w Wenezueli w latach 2010.

Z pieniądzem wiąże się również powiedzenie „pieniądze nie śmierdzą”. Powstało w starożytnym Rzymie, gdy Wespazjan pobierał podatki z publicznych toalet, a jego syn Tytus uznał to za uwłaczające cesarskiemu majestatowi.